Pak vepra hedhin dritë mbi zanafillën e qytetërimit romak me aq detaje sa “Antikitete Romake” (Rhomaike Archaiologia) e Dionisit të Halikarnasit. Në Vëllimin e I, Libri i III, historiani helen përshkruan me vërtetësi atë që njihet si Bellum Albanum (Lufta e Albanëve) – një përplasje titanike për dominim midis dy fiseve të lidhura ngushtë: Albanëve të Lashtë të Latiumit dhe Romës së hershme.
Alba Longa: Djepi i Romës
Sipas tekstit të Dionisit, të cilin e shohim të dokumentuar në botimet klasike (si ai i Tauchnitz, 1829, që gjendet në imazhet e bashkëngjitura), Albanët nuk ishin thjesht fqinjë të Romës, por themeluesit e saj. Dionisi sqaron se Roma u mor në dorëzim nga Romuli nën kushte të caktuara (συνθήκας), por rrënjët e saj lidhen drejtpërdrejt me Alba Longën.
Ky fakt gjen përputhje edhe me autorë të tjerë si Plutarku, i cili i cilëson këta Albanë si pasardhës të Pellazgëve, duke krijuar një urë lidhëse mes botës antike ballkanike dhe gadishullit Italik. Dionisi thekson se ky popull shquhej për natyrën e tij luftarake (πολεμικότητα) dhe se në një periudhë të caktuar, ata udhëhiqnin të gjithë kombësinë e Latinëve.
Lufta vëllavrasëse: Tullus Hostilius dhe Albanët
Në faqet 242-247 të veprës, përshkruhet mbretërimi i Tullus Hostilius dhe konflikti që nisi me mbretin alban, Cluilius. Teksti grek flet për “Bellum Albanum” si një luftë mes të afërmve. Argumenti qendror i Dionisit është se kjo luftë nuk ishte thjesht pushtim, por një garë për legjitimitet: Kush ishte i denjë të udhëhiqte trashëgiminë e përbashkët?
Koincidencat gjuhësore dhe Onomastika: Një urë drejt Arvanitasve-Arbëreshë?
Përtej analizës strikte tekstuale, vëzhgimi i emrave të përmendur në kontekstin romak dhe alban (të Latiumit) ngre pyetje magjepsëse për studiuesit e etimologjisë. Edhe pse zyrtarisht mund të konsiderohen “koinçidenca”, ngjashmëritë me fjalorin e sotëm të shqipes gjuhen e arvaniteve, janë tronditëse:
- Horatius/Koratius: Dionisi përmend fisin e Horatëve (Κοράτιους), një emër që ruan ngjashmëri fonetike me formën e vjetër të emrit të Kroatëve (Hrvat) dhe fshatit arvanitas Harvati në Atikë (Pallini i sotëm).
- Mutiis/Mutius: Nga rrethet e Ciceronit na vjen emri Mutius, që në arvanitisht dhe shqip lidhet me fjalën “mut” (jashtëqitje).
- Cocceius/Koklious: Emri romak Cocceius/Koklas gjen pasqyrim të drejtpërdrejtë në mbiemrin e njohur shqiptar Kokla dhe fshatin Kokla në Beoti.
- Muncius/Mukas: Ngjashmëria me fjalën shqipe “muko” (myk).
- Scipio/Skipi: Emri i madh romak Scipio ngjason me rrënjën “skip” (shqipe/shqiponjë), ashtu siç e përdorte edhe bamirësi i madh shqiptar, Skipi.
- Manias: Emër që lidhet me fisin ilir të Maniove dhe zonën e Manit në More (sot Peloponez), të cilën akademiku Furiki e etimologon nga fruti i manit në shqipen arbërore.
Vepra e Dionisit të Halikarnasit mbetet një kolonë fundamentale për të kuptuar se Roma nuk lindi në vakum mitologjik, por doli nga barku i një popullsie të fuqishme të quajtur Albanë. Nëse këta Albanë të antikitetit kanë një lidhje gjenetike apo thjesht gjuhësore me pasardhësit e Pellazgëve në Ballkan, kjo mbetet një fushë e hapur për kërkime të mëtejshme akademike. Megjithatë, prania e këtyre “simptomave” historike dhe gjuhësore na fton të rilexojmë klasikët me një sy më kritik dhe më gjithëpërfshirës.
