Në vitin 1932, në Athinë, një komitet shkencor i kohës përfundoi një nga veprat më monumentale leksikografike të periudhës: Fjalorin Enciklopedik të Përmbledhur të “PROIA”. Për studiuesit e albanologjisë dhe historisë ballkanike, ky fjalor mbetet një dokument tejet interesant, pasi ofron një vështrim objektiv (për aq sa lejonte fryma e kohës) mbi zanafillën etnike, gjuhësore dhe migratore të shqiptarëve, duke i vendosur ata në qendër të proceseve formuese të Europës.
1. Shqiptarët si “Arianët e Parë” të rajonit
Një nga pikat më goditëse të fjalorit (fq. 147, 1859) është klasifikimi i shqiptarëve brenda racës “Indo-Gjermane” (arianitët). Sipas “PROIA”, shqiptarët nuk janë thjesht një pjesë e kësaj race, por ata konsiderohen si:
“Arianët e parë në rajon dhe pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve.”
Enciklopedia thekson se shqiptarët përfaqësojnë valën e parë të pasardhësve të racës ariane që migruan nga Lindja drejt Europës, një pozicion ky që mbështetej fuqishëm nga antropologët e shekullit të kaluar. Ndonëse studimi ndalet në karakteristika fizike si brakicefalia (kokëshkurtësia), ku bëhen dallime mes gegëve dhe toskëve, thelbi mbetet i palëkundur: uniteti etnik ilir është baza e të dy grupeve.
2. Trashëgimia Pellazgjike: Greqia si “Pelasgia” e lashtë
Fjalori “PROIA” guxon të shkojë përtej kufijve të historiografisë tradicionale kombëtare, duke pranuar se përpara se rajoni të njihej si Greqi, ai quhej Pelasgia. Pellazgët përshkruhen si populli arian para-grek që banoi Greqinë, Azinë e Vogël, Italinë dhe Ilirinë.
Sipas këtij burimi:
- Gjuha Pellazge ka një afri të madhe me latinishten dhe ilirishten.
- Akropoli i Athinës është ndërtuar mbi muret pellazgjike (muret ciklopike), mbetjet e të cilave mbijetojnë edhe sot si dëshmi e këtij qytetërimi të hershëm.
3. Gjuha Shqipe: Degë e pavarur e Ilirishtes
Në rrafshin gjuhësor, enciklopedia e klasifikon shqipen si një degë të pavarur të familjes indo-gjermane. Ajo specifikohet si pjesë e kompleksit “Trako-Ilir” dhe pranohet botërisht si vazhdimësi e drejtpërdrejtë e ilirishtes së lashtë. Ky fakt përforcon idenë e vazhdimësisë autoktone, ku gjuha shërben si pasaporta më e vjetër e një populli që i mbijetoi dallgëve të mëdha të migrimeve sllave dhe dyndjeve të tjera.
4. Migrimet e mëdha të vitit 1380 dhe Arvanitët
Një hapësirë e veçantë i kushtohet lëvizjeve demografike të shqiptarëve drejt jugut. Fjalori dokumenton se në vitin 1380, pjesë të mëdha të popullit shqiptar, nën udhëheqjen e krerëve legjendarë si Pjeter Losha (Petro Liosa) dhe Gjin Bua Shpata (Gjin Bua Spata), u zhvendosën drejt Beotisë, Atikës dhe Peloponezit. Ky fluks i madh njerëzor formësoi atë që sot e njohim si trashëgimia arvanite në Greqi, duke integruar elementin luftarak dhe kulturor shqiptar në palcën e jetës ballkanike.
Megjithëse autorët e “PROIA” tregohen të saktë në gjeografi dhe literaturë antike, artikulli vëren se në përshkrimet e mentalitetit (si p.sh. cilësimi i gegëve si “hakmarrës”), ata duket se kanë pasur mungesë të kërkimit në terren, duke u bazuar më shumë në paragjykime letrare sesa në realitetin sociologjik të kohës.
Fjalori Enciklopedik i vitit 1932 mbetet një dëshmi akademike me vlerë të jashtëzakonshme. Ai konfirmon në mënyrë të prerë se shqiptarët janë ndër popujt më të vjetër të Europës, me një gjuhë që ruan kodet e ilirishtes dhe një histori që është e gërshetuar me themelet e vetë qytetërimit pellazgjik në Ballkan.
———————–
Burimi: Compiled Encyclopedic Dictionary of Proia, 1932, Athinë (Faqet 147, 1859).
(Fjalori Enciklopedik i “Proia” (Επίτομο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της “Πρωίας”) është një referencë e njohur greke me një vëllim, botuar fillimisht nga gazeta historike Proia (Mëngjesi). Shpesh shoqërohet me shtëpinë botuese Dimitrakos.
Faktet kryesore rreth fjalorit përfshijnë:
U botua për herë të parë në vitet 1930 (veçanërisht një botim i madh në vitin 1933) si një referencë e gjerë që përmbante mbi 2,600 faqe.
Është një fjalor enciklopedik epitomik (me një vëllim) i projektuar për të ofruar informacion gjithëpërfshirës gjuhësor dhe faktik në një libër të vetëm me format të madh.
Së bashku me fjalorët Eleftheroudakis dhe Helios, konsiderohet si një nga veprat themelore të referencës së studimeve greke të shekullit të 20-të, shpesh i cituar në kontekste akademike dhe bibliografike.
Botimet shpesh përfshijnë një trup kryesor zërash dhe një shtesë (συμπλήρωμα) për të përditësuar përmbajtjen.
Disponueshmëria: Ndërsa nuk është më në botim aktiv, mbetet një artikull shumë i vlerësuar në tregun e librave të rrallë dhe është një shenjë dalluese e bibliotekave dhe koleksioneve kërkimore greke.)
