Në fillim të shekullit të XIX, kur Europa po rizbulonte rrënjët e saj klasike, një kolonel i artilerisë britanike dhe diplomat i shquar, William Martin Leake (1777-1860), do të hidhte themelet e asaj që sot njihet si albanologjia shkencore. Anëtar i Akademisë Mbretërore Britanike dhe i Shoqërisë Mbretërore Gjeografike, Leake shërbeu si konsull në Janinë nën oborrin e Ali Pashë Tepelenës, post i cili i dha mundësinë unike për të dokumentuar gjuhën dhe historinë e shqiptarëve.
Një monument gjuhësor: “Researches in Greece”
Vepra e tij kapitale, “Researches in Greece”, botuar në Londër në vitin 1814 nga shtëpia botuese John Booth, përmban një nga thesaret më të çmuara të leksikografisë sonë: fjalorin “ROMAICO-ARVANETIC”. Ky fjalor, i cili sot ruhet me kujdes në Bibliotekën Mbretërore të Mynihut, është i strukturuar mbi bazën e fjalës greke, të ndjekur nga shpjegimi në anglisht dhe korrespondenza në arvanitisht. Ai nuk është thjesht një listë fjalësh, por një studim i thellë që përfshin një pasqyrë historike, gjeografike dhe një gramatikë të hollësishme të shqipes.
Vazhdimësia Ilire: Nga Tukididi te Straboni
Leake ndërton një argument të fuqishëm historik mbi autoktoninë e shqiptarëve. Ai vëren se që nga agimi i historisë greke, rajonet veriperëndimore deri në Gjirin e Amvrakisë kanë qenë të banuara nga një popull i veçantë. Duke cituar Skylakas-in dhe Tukididin, ai ndalet te rasti i Amfilokëve, të cilët Tukididi i quan “barbarë”—jo në kuptimin e mungesës së qytetërimit, por për faktin se ata flisnin një gjuhë të ndryshme nga greqishtja.
Më tej, ai mbështetet te Straboni për të informuar lexuesin se Epiri, Iliria dhe Maqedonia flisnin ilirisht përpara se të depërtonte kultura dhe letërsia greke. Leake thekson se:
“Gjuha ilire është baza e shqipes së sotme.” Ky ndryshim gjuhësor, sipas tij, ndodhi në Thesali dhe Maqedoni, por jo në Epir dhe në pjesën e Ilirisë që njihej si “Epiri i Ri” (Shqipëria e sotme Veriore). Siguria e këtyre banorëve indigjenë u garantua nga “malet e larta dhe terreni jashtëzakonisht i vështirë”, që shërbyen si një mburojë natyrore kundër pushtuesve.
Mburoja orogerafike dhe presioni sllav
Në shekullin e VI, shfaqja e sllavëve (serbëve dhe bullgarëve) nga Veriu, të cilët bastisën deri në Peloponez, i kufizoi kombet iliro-epirote në zonat e tyre aktuale. Megjithatë, koloneli britanik nënvizon se “shpirti i ilirëve dhe ndarja orografike” (relievi malor) shpëtuan gjuhën e tyre nga asimilimi.
Kolonitë Arvanite në Greqi: Historia e Hidrës dhe Moresë
Një pjesë e rëndësishme e punës së Leake i kushtohet kolonive shqiptare në Greqi, të cilat u vendosën aty që nga viti 1391, veçanërisht në Peloponez (Argolis, Laconia, Ilia) dhe në Atikë e Beoti. Ai veçon ishullin e Hidrës si një koloni të shqiptarëve të Argolidës, duke e cilësuar si komunitetin më të lulëzuar ekonomikisht.
Leake vëren me një lloj melankolie shkencore se si këta banorë po e harrojnë gradualisht gjuhën e tyre dhe se fizionomia e tyre ilire po bëhet e vështirë për t’u dalluar nga grekët e tjerë. Megjithatë, ai u njeh meritën absolute ushtarake:
“Zakonet e tyre luftarake ishin ato që shpëtuan despotët e Moresë dhe atdheun e tyre, Ilirinë, për disa vite.”
Operacionet kundër tyre u konsideruan si më të vështirat në të gjithë fushatën fitimtare të Mehmedit II, duke dëshmuar për qëndresën titanike të këtij populli.
Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
- Leake, W. M., Researches in Greece, London: John Booth, 1814.
- Arkivi i Bibliotekës Mbretërore të Mynihut (Koleksioni i dorëshkrimeve).
- Referenca historike: Tukididi, Straboni, Skylakas.
