Më 12 mars 1891, në fshatin Triesh të Malësisë së Madhe, lindi një nga figurat më të rëndësishme të historisë së arsimit shqiptar: Mirash Ivanaj. Emri i tij do të lidhej përgjithmonë me përpjekjen për të ndërtuar një sistem arsimor modern, kombëtar dhe të pavarur për Shqipërinë.
Rruga e tij drejt formimit intelektual ishte e gjatë dhe e përkushtuar. Pasi kreu gjimnazin në Požarevac, Ivanaj vijoi studimet për afro dhjetë vjet në Sapienza University of Rome, ku u specializua në letërsi, filozofi dhe drejtësi. Ky formim i gjerë humanist dhe juridik do të ndikonte thellësisht në vizionin e tij për shtetin dhe shoqërinë shqiptare.
Karrierën profesionale e nisi në Shkodër si publicist dhe jurist, duke u dalluar shpejt për mendimin kritik dhe përkushtimin ndaj çështjeve kombëtare. Megjithatë, fusha ku ai do të linte gjurmën më të thellë ishte arsimi.
Kulmi i veprimtarisë së tij erdhi gjatë viteve 1933–1935, kur u emërua Ministër i Arsimit në qeverinë e Zog I of Albania. Më 11 janar 1933 ai mori përsipër një nga sfidat më të mëdha të shtetit shqiptar të kohës: riformatimin e thellë të sistemit arsimor.
Reforma që ai ndërmori – e njohur në histori si Reforma Ivanaj – kishte një vizion të qartë dhe ambicioz: ndërtimin e një sistemi arsimor kombëtar, laik dhe shtetëror, të liruar nga ndikimet fetare, politike dhe të huaja. Në konceptimin e tij, shkolla shqiptare duhej të ishte një institucion modern, ku të formoheshin qytetarë të arsimuar, të lirë dhe të përgjegjshëm, në përputhje me standardet europiane të kohës.
Në thelb, reforma përfshinte disa masa themelore:
- Unifikimin e arsimit, përmes shtetëzimit të shkollave private dhe të huaja;
- Ligjin e Ri të Arsimit të vitit 1934, i njohur si Ligji Ivanaj, që e bëri arsimin fillor pesëvjeçar të detyrueshëm dhe rriti standardet në arsimin e mesëm;
- Hartimin e teksteve të reja shkollore dhe ngritjen e institucioneve arsimore moderne, si bazë për një sistem të qëndrueshëm dhe cilësor.
Qëllimi i kësaj reforme ishte krijimi i një identiteti të qartë arsimor shqiptar, i çliruar nga varësitë e jashtme dhe nga kontrolli i institucioneve fetare apo ndikimeve politike të huaja.
Megjithatë, guximi dhe radikaliteti i reformës ngjallën kundërshti të forta, si brenda vendit ashtu edhe në arenën ndërkombëtare. Presionet politike, financiare dhe diplomatike u bënë gjithnjë e më të forta. Në vitin 1935, përballë këtyre pengesave, Ivanaj u detyrua të japë dorëheqjen, pa mundur ta çojë deri në fund vizionin e tij reformator.
Megjithatë, ndikimi i reformës mbeti i qëndrueshëm. Ajo konsiderohet edhe sot një nga përpjekjet më serioze për ndërtimin e një sistemi arsimor modern në Shqipëri.
Pas largimit nga qeveria, Ivanaj vazhdoi të mbante poste të rëndësishme shtetërore. Ai ishte anëtar dhe më pas kryetar i Këshillit të Shtetit gjatë viteve 1936–1939. Pas pushtimit të Shqipërisë në vitin 1939, u detyrua të emigrojë në Turkey.
Në shtator të vitit 1945 ai u kthye në atdhe, por realiteti politik kishte ndryshuar rrënjësisht. Formimi i tij perëndimor dhe roli i tij gjatë periudhës së monarkisë e bënin figurë të papranueshme për regjimin e ri komunist të udhëhequr nga Enver Hoxha. Më 15 maj 1947 u arrestua dhe u burgos.
Pas viteve të vështira në burgjet e diktaturës, ai ndërroi jetë më 22 shtator 1953, duke mbetur një nga intelektualët e shumtë shqiptarë që u shuan në heshtje nga represioni i regjimit.
Sot figura e Mirash Ivanajt vlerësohet si një nga arkitektët e arsimit modern shqiptar. Për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në ndërtimin e një sistemi arsimor kombëtar dhe për integritetin e tij moral, ai është nderuar me titullin e lartë “Nderi i Kombit”.
Historia e tij mbetet një dëshmi e rrallë e përkushtimit ndaj dijes, shtetit dhe modernizimit të shoqërisë shqiptare.
