Në historinë e kostumografisë evropiane, pak veshje kanë arritur të ngacmojnë imagjinatën e udhëtarëve dhe intelektualëve perëndimorë aq sa veshja tradicionale shqiptare. Për Sacheverell Sitwell, një prej kritikëve më të spikatur të artit dhe kulturës në shekullin XX, kjo veshje nuk ishte thjesht një element folklorik, por një “shtëpi thesari” e vërtetë e bukurisë romantike.
Një Oborr Mbretëror “grek”me fustanellë shqiptare
Në shënimet e tij të vitit 1953, Sitwell ndalet me admirim te periudha e mbretërimit të Mbretit Oto të Greqisë (1832–1862). Sipas tij, në këtë oborr, veshjet e stilit shqiptar ishin kthyer në një normë estetike të lartë, të adoptuar si nga burrat, ashtu edhe nga gratë.
Sitwell përshkruan me detaje magjepsëse veshjen e njohur si “Palikare”, e karakterizuar nga:
- Fustanella e bardhë: Kilti tradicional shqiptar që mbeti simbol i maleve.
- Xhamadanët e kuq dhe të argjendtë: Jelekë të qëndisur me mjeshtëri të rrallë, që shkëlqenin në sallat e oborrit.
- Opingat me pompoma: Një element që, siç vëren ai, mbijetoi deri vonë në uniformat e Evzonëve, truprojës mbretërore në Athinë.
Nuk ishin vetëm burrat që ndiqnin këtë modë. Zonjat e oborrit të Mbretëreshës Amélie vishnin fustane të hijshme të stilit shqiptar, duke e shndërruar estetikën shqiptare në një standard të elegancës mesdhetare të asaj kohe.
Muzeu Benaki: Ruajtësi i shkëlqimit të dikurshëm
Për ata që kërkojnë dëshmi fizike të këtij shkëlqimi, Sitwell udhëzon drejt Muzeun Benaki në Athinë. Ai e cilëson këtë koleksion si unik, veçanërisht për veshjet e pasura që dikur i përkisnin rrethit mbretëror. Muzeu ruan ekzemplarë të mrekullueshëm të fustanellave dhe xhaketave të qëndisura me fije ari e argjendi, të cilat dëshmojnë për prestigjin që gëzonte rrobaqepësia shqiptare.
Në fakt, reputacioni i rrobaqepësve të Janinës ishte aq i madh në të gjithë Orientin, saqë Sitwell përmend se deri në vitin 1905, ata ishin përgjegjës për krijimin e manteleve të qëndisura me ar për oborrin e Perandorit Menelik të Abisinisë (Etiopisë).
Mjeshtëria e Humbur dhe dokumentimi artistik
Sitwell shpreh keqardhje që nuk ekziston një libër shterues për kostumin shqiptar, duke përmendur përpjekjet e papërfunduara të Edith Durham. Ai i referohet gjithashtu vizatimeve të Louis Dupré dhe ditarëve të Edward Lear si dritaret e vetme përmes të cilave bota mund të shihte këtë “muze të gjallë” veshjesh.
Një detaj fascinant që ai sjell është “manteli i kuq” i grave kristiane të Shkodrës. Ky mantel, i ngjyrosur me një proces sekret që tashmë konsiderohet i humbur, kishte një nuancë të tillë të karmosinisë (crimson) që, sipas Sitwell, nuk mund të shihej askund tjetër në botë.
“Shqiptari, si i tërë, kishte veshjen më romantike dhe më të bukur nga të gjitha kostumet perëndimore.” – Sacheverell Sitwell
Trashëgimia në rajon
Përveç Greqisë, Sitwell gjurmon ndikimin shqiptar edhe në Rumani, duke përmendur familje fisnike si Ghyka-Gjika, me origjinë nga Gegët e Shqipërisë së Veriut, të cilët ruajtën traditat dhe elementet e veshjes që i lidhnin me rrënjët e tyre ballkanike.
Sot, vrojtimet e Sitwell shërbejnë si një urë lidhëse midis historiografisë dhe artit, duke na kujtuar se veshja shqiptare nuk ishte thjesht një mbulesë, por një deklaratë fuqie, identiteti dhe estetike që la gjurmë të pashlyeshme në oborret më të rëndësishme të Evropës Juglindore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi i të dhënave:
- Sacheverell Sitwell, Truffle Hunt, London: Hale, 1953.
- Dokumente arkivore nga koleksioni personal i autorit mbi kostumografinë ballkanike.
by Oscar Kramer
albumen carte-de-visite, circa 1860
3 1/2 in. x 2 1/8 in. (88 mm x 54 mm) image size
Acquired from Clive Holland, 1959
